Một giải gây hại cho văn học Nga

Giải “Booker Nga” đã được trao lần thứ 16.

Iuri Poliakov - Tổng biên tập “Văn báo” (từ ngày 19/4/2001), nhà văn, nhà biên kịch nổi tiếng, tác giả của nhiều cuốn sách bán chạy và được chuyển thể điện ảnh DGiải “Booker Nga” đã được trao lần thứ 16. Iuri Poliakov - Tổng biên tập “Văn báo” (từ ngày 19/4/2001), nhà văn, nhà biên kịch nổi tiếng, tác giả của nhiều cuốn sách bán chạy và được chuyển thể điện ảnh , đã có những nhận xét đáng chú ý về hiện tượng này.

Thông qua hình tượng Giải Beyker trong một tiểu thuyết của mình, tôi đã tỏ thái độ châm biếm đối với “Booker Nga”. Tôi cho rằng giải này, ngoại lệ rất hiếm,  nói chung không có liên quan đối với văn học hiện nay: những người nhận giải này không vì chất lượng nghệ thuật văn chương, không vì có phát minh sáng tạo nào đó, cũng không vì năng lực lay động người đọc, mà vì thái độ chung tình với trò giao du nào đó, chủ yếu là khuynh hướng tự do thể nghiệm. Thực sự là tất cả những cuốn sách đã được giải ghi nhận, kể từ cuốn đầu tiên Những con đường số phận hay cái rương của Miloshevich của Mark Kharitonov được giải năm 1992, đã có số phận lận đận trong bạn đọc. Chúng được xuất bản có một lần, nhận xong giải và ngay lập tức bị lãng quên. Mà trình độ tác phẩm thường được khẳng định trước hết bằng thái độ lưu luyến trong bạn đọc. Những tác phẩm đoạt “Booker” lại tuyệt đối không có được sự lưu luyến đó.

“Booker” không giúp gì cho việc định hướng văn học, mà còn cản trở văn học. Nhiều năm phô trương, với sự hỗ trợ PR rùm beng của phương tiện truyền thông đại chúng, giải được trao cho các tác giả, tác phẩm mà cả bạn đọc lẫn các nhà xuất bản đều không mặn mà. Điều đó trước hết đang làm cho thế hệ các nhà văn trẻ bị lạc hướng. Trong tác phẩm của mình, các nhà văn trẻ đã bắt đầu dựa vào “chuẩn mực booker” vốn chỉ dành cho một nhóm bạn bè hạn hẹp nằm trong thành phần ban giám khảo. Đó là điều rất đáng buồn.

“Booker” có ảnh hưởng tiêu cực đối với tiến trình văn học! Về điều này tôi đã từng viết: thứ tự do tư duy nhất mà “Booker Nga” đưa vào Nga đã gây thiệt hại không kém gì Cục 5 ủy ban An ninh quốc gia Liên Xô trước đây. Vấn đề là: điều kiện để rơi vào quỹ đạo của Booker thường là hoặc thái độ của tác giả hoàn toàn phi chính trị, nghĩa là phải có thái độ thờ ơ ngạo ngược đối với số phận lịch sử của đất nước mình; hoặc có tư tưởng tự do thân Phương Tây một cách công khai. Một nhà văn bị nghi ngờ có những quan điểm quốc gia - yêu nước, lập tức bị gạt ra khỏi danh sách các ứng viên ngay từ đầu.

Nếu chúng ta đọc văn học phương Tây, ta sẽ thấy trong đó thực sự có đủ mặt các nhà văn lớn - đó là những con người trước hết thực sự mang tâm trạng yêu nước đối với chính đất nước mình. Vậy mà Booker Nga không những không hỗ trợ cho văn học nước nhà, mà chủ yếu chỉ là một kẻ phá hoại lý tưởng, được huấn luyện kỹ trong nhiều năm qua, một ví dụ rõ ràng của trò lừa gạt nhận thức xã hội nhằm làm thế hệ trẻ chệch hướng từ những đề tài, những lý tưởng có ý nghĩa xã hội sang những đề tài “khép kín” thể nghiệm. Mà cả “sự tập dượt”, cả phân tích xã hội, những lý tưởng mới, những mô hình mới nào đó, ở chúng ta đều diễn ra một cách truyền thống trong văn học - trong văn xuôi và trong thơ ca, kể từ Chuyện kể về trung đoàn Igorev. Đồng thời, chẳng hạn như ở Đức, điều đó diễn ra trong triết học, ở Pháp - trong tiểu phẩm châm biếm trên báo chí, trong nhà hát. Còn dự án Booker lại nhằm vào chính sự đứt gãy truyền thống của chúng ta, vì thế rất nguy hiểm.

Tôi thích nhiều nhà văn hiện đại. Ví như Pelevin (Viktor Olegovich, sinh 22/11/1962. ND) - người duy nhất trong số các nhà văn hậu hiện đại có sáng tác mà tôi rất quan tâm. Đó thực sự là con người tài năng, khác với Xorokin chỉ là tên trí thức lưu manh trong văn chương. Kruxanov (Paven Vaxilievich, sinh 14/8/1961. ND) - tôi cho là một nhà văn tuyệt vời, có thể đại diện cho khuynh hướng hậu hiện đại. Popop (Valeri Georgievich, sinh 8/12/1939. ND), một trong số những nhà văn hiện thực xuất sắc. Zulfikarov (Timur Kaximovich, sinh 1936. ND) một nhà văn phức tạp nhất đã kết hợp được văn chương Slavơ và Thổ. Lichutin (Vladimir Vladimirovich, sinh 13/3/1940. ND) tác giả của tác phẩm Phân liệt hiếm có. Và danh sách này còn có thể rất dài. Chẳng một ai trong số họ nhận giải văn học này. Còn những người đã nhận giải này lại chẳng được một ai nhớ đến. Mọi người không nhớ đến họ cũng là lẽ tự nhiên. Người mới nhận giải là Ilichevxki (Alekxandr Viktorovich, sinh 25/11/1970, Giải “Booker Nga” 2007 với tiểu thuyết Matiss. ND). Chúng tôi đã viết trên “Văn báo” - không thể nào đọc anh ta cho đến cùng được! Cả với Mikhain Siskin (sinh 18/1/1961, Giải “Booker Nga” năm 2000 với tác phẩm Chiếm Izmail. ND) cũng vậy. Và đây không chỉ là ý kiến của riêng tôi. Tôi còn muốn nói thêm rằng giải này được tài trợ khá đầy đủ chỉ để nhằm hủy hoại truyền thống của chúng ta. Đối với nhà văn Nga, tình yêu của bạn đọc luôn là một giải thưởng. Các bạn đọc là những người trao vòng nguyệt quế cho nhà văn. Và điều này lại thường rất ít khi trùng với đánh giá chính thức.

Mà ở đây có ý đồ gieo rắc cho chúng ta một hệ biến thái hoàn toàn xa lạ, khi nhà văn được “phô trương” với xã hội bởi một hội đồng giám định thiển cận thường gồm những người cùng một quan điểm, cùng phương hướng (stratum). Đó là sự du nhập, cho dù ở Anh là việc làm hay - những cuốn sách nhận “Booker” ở Anh đều thực sự viết theo truyền thống hiện thực Anh tốt đẹp, có thể có một vài thành tố hậu hiện đại. Và tất cả những cuốn sách đó đều có thành công thương mại rất cao, hầu hết đã được chuyển thể thành phim. Chúng ta hãy đọc và cảm nhận sự khác biệt đó! Nhà xuất bản “Rosman” đã lập hẳn tủ sách “Booker” Anh.

Không một “Booker Nga” nào được như thế! Song đấy chỉ mới là một trong những dấu hiệu của danh tiếng thực sự, bởi điện ảnh và nhà hát luôn lựa từ dòng chảy văn học để chọn những tác phẩm có chủ đề hay, có những hình tượng đáng nhớ, là những bức tranh xác thực về những xung đột xã hội và tinh thần. Sẽ có ai đó mỉa mai rằng rồi người ta cũng sẽ điện ảnh hóa cả Dontxova và Marinina... song đó lại là những sự việc khác nhau! Bởi chúng ta đang nói về văn học, còn Dontxova, Marinina hay Daskova – với những đầu sách ít nhiều có chất lượng, lại là dạng hoạt động hoàn toàn khác, tuy cũng đáng tôn trọng, song chẳng liên quan gì tới văn học nghệ thuật. Đây như trò giải ô chữ. Các ô cũng được người ta viết bằng các từ, song chẳng ai gọi chúng là văn chương. Trong tất cả có Siskin với Tóc hoa dâm đã được dàn dựng trong nhà hát. Tôi nghĩ sẽ trụ được một mùa... Tôi tin chắc giải Booker với hình dạng đang hiện hữu ở Nga là hoàn toàn xa lạ, thậm chí ác ý đối với truyền thống văn hóa dân tộc Nga.

Vậy hiện nay điều gì đang diễn ra với văn hóa Nga? Công bằng mà nói, bức tranh với những giải thưởng này đang được quan sát trên đôi cánh yêu nước của văn học. Giải này đang theo đuổi nguyên tắc: người ta trao giải không vì trình độ văn chương, mà cho lòng trung thành với một mệnh lệnh và hệ tư tưởng nhất định. Song cần đánh giá đúng, trong số họ cũng có nhiều nhà văn nổi tiếng. Còn về nguyên tắc, tôi cho rằng tình hình văn học vẫn sôi động. Trong các lớp nhà văn vẫn có những tác giả tuyệt vời, những tác phẩm rất phong phú về thể loại và phong cách.

Điều tai họa là giờ đây người ta đang tích cực tuyên truyền những cuốn sách đoạt giải. Chúng ta đã tiếp thu kiểu khích lệ văn học áp đặt của Mỹ. Trong hoàn cảnh đang có khủng hoảng đọc, thì đó là điều rất tồi tệ và rất có hại, bởi các bạn đọc trẻ đặc biệt cả tin. Họ nhìn thấy trong cuốn tạp chí láng bóng hoặc nghe được trên truyền hình, rằng nên đọc tác phẩm đoạt giải, chẳng hạn của Ilichevxki, họ tìm tác phẩn đó để rồi hiểu rằng không thể đọc nổi. Điều đó tạo ra cho họ quan niệm lệch lạc rằng dường như toàn bộ văn học hiện đại đều như thế cả, không thể đọc nổi. Để chủ động tìm kiếm thì bạn đọc không có thời gian. Tất nhiên, vẫn có một nhóm nhỏ những người yêu thích văn chương không hề bị bối rối bởi những lời quảng cáo, họ tự tìm ra nhà văn của mình. Tuy nhiên, phần đông chỉ tin theo những lời quảng cáo. Kết quả là: họ giở Ilichevxki ra - không thể đọc nổi, mở Siskin - không thể đọc nổi, để rồi họ nghĩ - chẳng đọc văn học Nga hiện đại nữa, tốt hơn là đọc văn học Phương Tây hoặc văn học kinh điển. Trong khi chúng ta có những nhà văn tuyệt vời. Ví dụ như Xergey Alekxeyev chuyên viết về tư liệu sử Slavơ. Evghenhi Siskin tài năng hơn Mikhain rất nhiều, nhưng ai biết đến? Sự tệ hại của tình cảnh này là họ chẳng những không trao giải cho những nhà văn này, mà còn gieo rắc cho bạn đọc thứ chẳng phải văn chương. Và bằng cách này, trong một nước đang khủng hoảng đọc như thế (một số nhà xã hội học gọi là thảm họa đọc) họ làm cho mọi người khiếp hãi với sách. Đây là vấn đề rất nghiêm túc, chứ không đơn giản là vấn đề của những kẻ gian xảo trong cận văn học đang kiếm chác trong nguồn tài trợ của giải Booker này.

Về nguyên tắc, quốc gia có trách nhiệm quay về với quá trình văn hóa, về đường lối xuất bản văn học. Trong tình huống này cần xử sự như trong bất kỳ tình huống khủng hoảng nào khác. Nếu chúng ta có khủng hoảng trong ngành đường sắt hay ngành chế tạo máy bay, thì quốc gia sẽ can thiệp vào và chẳng ai phản đối cả. Còn nếu chúng ta có khủng hoảng trong văn hóa, thì quốc gia lại coi là không có quyền can thiệp. Tại sao? Văn hóa cũng là một phần cuộc sống của đất nước chứ. Tất nhiên các cơ chế ở đây cần tế nhị hơn, song vẫn phải có! Điều chủ yếu nhất là tất cả mọi người đều hiểu rõ. Tôi và nhiều đồng nghiệp của tôi từng nhiều lần phát biểu, báo động về vấn đề này tại các hội nghị của ủy ban Văn hóa trực thuộc Tổng thống Liên bang Nga và tại nhiều diễn đàn khác. Cần nói rằng trong những năm gần đây tình hình đã có phần được tiến triển theo hướng tốt hơn. Ta đã có Giải thưởng của Tổng thống, giải thưởng của chính phủ, Giải của Nga. Nhân tiện, Giải “Sách lớn” được coi là giải thể hiện đường lối quốc gia, song đáng tiếc là đội ngũ Booker đang chiếm ưu thế. Vẫn chỉ là những con người đó trong ban giám khảo thì sự nghiêng lệch lại càng rõ. Nếu Liudmila, Ulitxkaia, nữ nhà văn, đạo diễn điện ảnh Nga, sinh 23/2/1943, với tiểu thuyết Daniel Stain, người phiên dịch được trao Giải “Sách Lớn”2008 với danh nghĩa “Vì đóng góp cho văn học”. ND) được nhận giải, thì tại sao Lichutin không được nhận giải? Chẳng lẽ anh viết tồi hơn? Không, tốt hơn nhiều! Nếu Bykov nhận giải với tác phẩm Pasternak, thì tại sao Kunhiaev không được nhận giải với Exenhin? Bởi sách viết về Exenhin sâu sắc hơn nhiều. Chúng ta dù sao cũng có những khuynh hướng khác nhau trong văn học, song chỉ duy trì một hướng - Phương Tây - là sai lầm. Tại sao lại lắm kiều dân đoạt giải thế? Phải chăng chúng ta đang tuyên truyền sự rời bỏ nước Nga? Trong khi đó quốc gia tuyên truyền chính sách hồi hương của đồng bào ta về Nga thì sao? Có nghĩa “Sách lớn” là một việc, còn nước Nga lại là một việc khác. Điều này không đúng!

Những hậu quả từ sai lầm này thoạt đầu khó nhận rõ, bởi sự phá hoại trong văn hóa không dễ nhận thấy. Trong văn hóa không có “máy bay rơi”. ở đó dường như chỉ có việc trao giải thưởng, trao danh hiệu nào “ưu tú”, nào “nhân dân”. Chẳng có gì quan trọng. Nhưng sau đó nhìn lại: sau hai mươi năm mà dân chúng đã suy đồi, còn đám trí thức nghệ sĩ thì đứng trên tháp Effel mà khạc nhổ lên số phận đất nước. Rồi tất cả lại bắt đầu hỏi: tại sao, tại sao? Chỉ tại người ta đã trao giải thưởng cho những cuốn sách không thể đọc nổi, cho những cuốn sách dạy thái độ thờ ơ với những giá trị thiêng liêng của dân tộc... Tỉnh ngộ thì đã muộn.

Lê My

Lược dịch từ “Thế kỷ”, 27/5/2009 

Bài đã đăng báo Văn nghệ

Phongdiep.net