Lý Biên Cương như tôi biết
Lý Biên Cương cùng tốp nhà báo trẻ: Đặng Trinh Nữ, Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Hồng Hải, Nguyễn Sơn Hải, Nguyễn Tử Nên... được phân công về tỉnh Quảng Ninh công tác. Lý Biên Cương trẻ,và đẹp trai. Nhưng khi tuyển chọn, Chủ nhiệm báo Quảng Ninh, đảo mắt nhìn anh rồi lắc đầu. Tôi biết ông không muốn nhận Lý Biên Cương chỉ bởi nom anh còm nhom quá, Năm ấy Lý Biên Cương mới 20 tuổi, trông hiền khô, tôi vội sang ghé tai bàn với Mai Phương tìm cách gỡ giữ anh ở lại báo. Chúng tôi đem những bài báo Lý Biên Cương đăng trên các báo Trung ương trình ông Chủ nhiệm. Hồi ấy người được đăng báo Trung ương như Lý Biên Cương thuộc loại vàng mười chứ không nhiều như bây giờ. Ông Chủ nhiệm đọc lướt qua các bài báo chúng tôi trình, ông gật đầu ngay. Lý Biên Cương cùng tôi và nhà thơ Mai Phương dọn ở một phòng. Tôi quý anh là vì cái sự hiền hiền của anh, vì cái nghề ngay từ ngày đầu anh về báo Quảng Ninh bởi vì anh đã có nhiều bài báo đăng ở các báo Trung ương, lại là người được bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí, còn tôi lúc bấy giờ mới võ vẽ viết cái tin còm. Tôi ít nhiều cũng học được ở anh cách viết,và xem cách anh lấy tài liệu, rồi sử dụng tài liệu thế nào, viết lách ra làm sao để bài mình không bị vứt vào sọt rác.
Tôi và Lý Biên Cương luôn phải xung trận nên bao giờ trong túi ít nhất cũng có sẵn một ký lô hai trăm gram tem gạo và một đồng hai hào đủ báo ăn tập thể hai ngày. Khi có lệnh là lên đường ngay. Lý Biên Cương xông xáo, anh lao vào việc một cách cẩn trọng và trách nhiệm của một người cầm bút. Bấy giờ phóng viên chúng tôi được phân công đi viết từng vấn đề cụ thể, với thể loại cụ thể, đúng ngày phải nộp bài, bài biên tập lắc thì phải viết lại, nghĩa là không thể lơ mơ được. Lý Biên Cương thường được giao viết những vấn đề hóc búa. Anh chấp tất. Việc khó mấy Lý Biên Cương xông vào là xong béng
Nhớ đận xã Liên Hoà, huyện Yên Hưng quê tôi phất cờ Đại Phong, Tống Thi Vít được tặng danh hiệu anh hùng lao động vui quá, tôi và Lý Biên Cương được cử về làm phóng sự. Thông cảm với tôi, Lý Biên Cương, nhận làm tất để tôi được về nhà gần bà xã. Lý Biên Cương viết phóng sự. Bài phóng sự này ông Nguyễn Thọ Chân, Bí thư Khu ủy Hồng Quảng đọc kỹ lắm. Ông bảo Lý Biên Cương:“ Bài báo chú viết tớ đọc thấy được.”
Những trang viết đầy ắp tình người lần lượt ra mắt độc giả.Anh trở thành nhà báo sung mãn, một cây bút sắc sảo từ ấy. Lý Biên Cương đăng bài nào là bài ấy có tiếng vang trong công chúng. Anh sớm có vị trí trên mặt báo lúc bấy giờ. ở đâu anh cũng được mọi người chú ý và tỏ ra mến mộ. Người ta mời anh về giới thiệu anh với các điển hình tiên tiến. Nghĩa là Lý Biên Cương chứng minh cho Chủ nhiệm báo biết mình là một nhà báo đích thực, một nhà báo có tài. Hồi ấy ở xã Liên Vị có chuyện một “cán bộ tư pháp 27 tuổi bắt dân gọi bằng ông”. Tòa soạn cử anh về nơi có ông “con giời” ấy. Một tuần sau. Trên mặt báo có bài ca dao phê phán.Chuyện đâu có chuyện nực cười/ mới hai bẩy tuổi bắt người gọi ông/ việc cần phải đến cửa công/ mà gọi bằng bác là không ổn rồi/ ra đường chậm hỏi chậm mời/ lấy danh tư pháp lệnh đòi dân lên/ về tội coi nhẹ chính quyền / bắt làm kiểm điểm đi đền dân công/ huyện Yên Hưng có biết không/ ở xã Liên Vị có ông lộng quyền.
Báo về đến xã lập tức bị thu hồi. Ban Biên tập phái phóng viên xuống làm rõ tính chất nghiêm trọng của hành vi này. Ông “con giời” nọ bị cảnh cáo, tuột khỏi vị trí ông đang nắm giữ. Lý Biên Cương cũng không quản khó khăn, dám xông vào những chỗ “xương xẩu” cản trở bước tiến trong ngành than. Vấn đề năng suất máy xúc: “Xúc đầy, xúc vơi” Lý Biên Cương phanh phui ra, gây dư luận khá tốt trong công chúng bạn đọc. Phóng sự viét về phong trào “Thi đua học tập, noi gương anh hùng Vũ Xuân Thuỷ...”của Lý Biên Cương cũng sáng gía. Anh là một trong số ít người ở báo lúc bấy giờ viết tỉa tót, tìm và sử dụng từ mới và đắt, câu chữ uyển chuyển. Trình bày vấn đề một cách rạch ròi, sạch sẽ. Tôi thì không làm được như anh. Bài thường bị chép lại.
Tôi nộp bài phóng sự ba trăm dòng cho K L. Anh này mắt háy, ria mép lún phún, đọc lướt một lượt rồi lấy bút xóa từng đoạn, cuối cùng bài phóng sự của tôi biến thành cái tin. Lý Biên Cương thấy vậy bảo anh này rằng, anh không viết được bài báo ra hồn mà chữa theo kiểu ấy thì tốt nhất anh bỏ bút. Ông Tổng Biên tập bao chúng tôi: “Nó lú nhưng chú nó khôn.” K L nể mặt Lý Biên Cương nhưng ghét tôi lắm. Chính việc này mà Mai Phương cũng bị liên lụy bởi anh té tát vào mặt K L vì hắn hại tôi.Vì cái nhục ấy mà sau này K L đã trả đũa Lý Biên Cương và Mai Phương.
Lý Biên Cương bị ra khỏi Đảng vì chuyện riêng tư đau lòng của anh. Anh lại được kết nạp vào Đảng làm Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh, Phó Tổng Biên tập Báo Hạ Long. Lý Biên Cương chuyên viết văn để sống và để có điều kiện giúp bạn viết của mình. Là nhà văn, anh lo cho phong trào nhiều hơn, lo làm sao đào tạo, bồi dưỡng được những cây bút xuất sắc. Nhiều nhà văn ta ít nhiều được sự quan tâm của Lý Biên Cương mà trưởng thành. Tôi quý anh ở chỗ bạn viết đưa bản thảo nhờ anh đọc và góp ý, anh đọc ngay và đọc với trách nhiệm nhà văn. Tôi đưa anh truyện ngắn “Lễ rước Cụ Thượng” năm ngày sau anh bảo truyện tốt. Anh cho in. Anh nói với tôi là anh quý cái chất liệu, thích cách viết lạ nhưng vẫn còn báo chí lắm. Rồi anh cho in truyện “Con tàu cũ con tàu mới.”Truyện tôi viết gần như sự thật. Tôi lo báo ra, cấp trên sẽ có ý “răn,” nhưng biết Lý Biên Cương biên tập và quyết định in truyện của tôi, các anh cấp trên gặp tôi bắt tay cười xòa:
-Cậu viết đúng sự thật. Nếu cậu không xông vào chắc chắn không thể có truyện hay ấy.
Cái uy của nhà văn Lý Biên Cương là ở chỗ người ta biết anh dùng truyện ấy là không “ý kiến ý ruồi” gì nữa. Anh em viết có lá chắn thì yên tâm mà viết. Năm 2003, tôi hoàn thành tiểu thuyết “Chủ Tịch Tỉnh Tôi.” Nhà xuất bản Thanh Niên đề nghị nhà văn Lý Biên Cương giới thiệu. Tôi lại phải vào cửa anh. Anh đã thể theo nguyện vọng nhà xuất bản. Tiểu thuyết “Chủ Tịch Tỉnh Tôi” ra mắt bạn đọc đầu năm 2006. Tôi thành thật cảm ơn nhà văn Lý Biên Cương. Và không biết duyên nợ gì mà tiểu thuyết “Người Đi Thầu Đất”của tôi ấn hành tháng 10 năm 2005 vẫn laị nhà văn Lý Biên Cương giới thiệu. Nhà văn Trần Diễn, Giám đốc Nhà Xuất bản Công An Nhân dân biết là nhà văn Lý Biên Cương ốm nặng, điện về thăm vẫn nhắc Lý Biên Cương viết bài giới thiệu tiểu thuyết “Người Đi Thầu Đất” của tôi. Nhà văn Lý Biên Cương, nằm liệt giường, mọi chuyện đều nhờ vào tay bà vợ bị chứng thần kinh và người thân lo liệu. Năm tháng trời ròng rã, nhà văn mới nhúc nhắc đi lại được vài bước đã cầm bút. Bài giới thiệu tiểu thuyết“Người Đi Thầu Đất” đến tay cô Thanh Hương, biên tập trẻ tốt tính, nhu mì lập tức bản thảo đến nhà in.Tôi chỉ đem về ba trăm cưốn tiểu thuyết này, giành một nửa tặng bạn bè thân hữu hiện diện ở Quảng Ninh. Tôi cảm ơn ông Cát. Giám đốc Đài Phát thanh Truyền hình Quảng Ninh, cảm ơn ông Đức, Chánh án Toà án Nhân dân Quảng Ninh, mỗi ông đã mua triệu đồng tiền sách “Người đi thầu đất.”
Uy tín của nhà văn Lý Biên Cương đối với các Nhà xuất bản mà tôi được chứng phải nói là rất đáng trân trọng. Đối với những người như tôi mới viết văn, lại là anh làm báo viết văn như nhà văn Dương Hướng đã đánh giá:
-Già đời báo non đời văn.
-Trung ngôn nghịch nhĩ lợi ư hành.
Y Người nói:“Lời nói thẳng thường khó nghe, nhưng có lợi cho hành động.”Tôi phải cảm ơn nhà văn Dương Hướng, tác giả tiểu thuyết “Bến Không Chồng,”cuốn tiểu thuyết được chuyển sang phim truyện và dịch sang tiếng Pháp, nói như vậy để thấy rằng nhà văn người ta có tầm nhìn xa...
Năm 2001, anh “trí sỹ tại gia.” Lý Biên Cương mấy năm nay ốm quá. Anh đi lại khó khăn, những lúc cố cầm bút thì anh gắng hết sức, nhưng mạch văn không tuôn chảy như mọi khi. Căn nhà tập thể nhà nước phân cho anh từ thời bao cấp con anh sửa lại cho khang trang hơn một chút, chúng đã phải bỏ vào đấy vài ba chục triệu. Anh mừng mà nước mắt cứ tuôn chảy.Tôi bảo anh ở căn nhà mới này anh sẽ sống thêm mười tuổi. Lý Biên Cương cười hiền khô. Khóe mắt lại rưng rưng. Cố lắm ngồi dậy được đã cầm quyển sách bạn tặng. Lại đọc. Đọc để biết bạn mình có lên tay được chút gì không, để có dịp gặp nhau nói với nhau điều hơn lẽ thiệt. Cái quý nhất đối với anh bây giờ là tình bạn, tình gia quyến, xóm làng...Ăn không được như trước, trông món nào cũng thèm nhưng cho vào miệng nuốt không trôi. Có được điều tâm tình với bạn bè tự nhiên bụng đã cảm thấy no. Anh em hội viên, nhiều người đến thăm anh nhiều lần. Ai cũng lo cho sức khỏe của anh, mong anh lui bệnh để anh có thể cầm bút viết mạnh tay hơn. Một đời người, một đời làm báo,viết văn, Lý Biên Cương đã thành công trên cả hai lĩnh vực: Truyện ngắn và thơ.
Nhà thơ Triệu Nguyễn nhận xét về Lý Biên Cương:
“Lý Biên Cương viết nhiều thể loại. Nhưng thành công nhất là truyện ngắn.Truyện của Lý Biên Cương giàu chất thơ.Câu văn của ông thon thả duyên dáng như dáng đi của những hoa khôi, á hậu và đặc biệt chúng có gương mặt thuần Việt, là điều không phải nhà “điêu khắc văn” nào cũng tạo ra được. Sau truyện ngắn là thơ, thơ lục bát, thơ tứ tuyệt. Thơ lục bát của Lý Biên Cương nhuần nhuyễn, nhiều câu đạt đến độ tinh tế của thi pháp cổ điển, còn thơ tứ tuỵệt của ông mang đậm phong vị thơ Đường, càng ngẫm càng đắc ý.”
Ngót nửa thế kỷ cầm bút, nhà văn Lý Biên Cương đã viết:
1.Các tập truyện chính: Người tôi yêu mến ( Văn học 1974), Bây giờ ta lại nói về nhau (Văn học 1976), Tháng Giêng ( Lao Động 1979), Quả trong lòng tay (Tác phẩm mới 1984), Giai điệu thành thị ( Tác phẩm mới 1987), Câu chuyện ngắn về con dường dài (Thanh Niên 1988), Bây giờ trăng khuyết ( Văn học 1990), Thu cảm ( Văn học 1994), Que diêm liều mình thắp sáng ( Công an 1996) Dã quỳ ( Hội Nhà văn 2000), Nẻo trời vô tích tôi qua ( Văn học 2003), Quả chát giữa hai bờ xôi mật ( Văn học 2006)
2. Các tuyển tập tác giả:
Lý biên Cương truyện ngắn( Văn học 1996), Lý Biên Cương, truyện ngắn chọn lọc ( Công an 1997) Tập truyện vừa chọn lọc (Công an 2000). Tủ sách vàng Nhà Xuất bản Kim Đồng “ Ngọn dèn Đông Bắc biển” (2004) Lý Biên Cương tuyển tập tiểu thuyết,truyện vừa, truyện ngắn(Văn học 2003) tập “Văn học Việt Nam thế kỷ 20”(Văn học 2004), Tiểu thuyết Lý Biên Cương( Công an 2006).Giữa năm nay Nhà xuất bản Văn học lại cho ra mắt bạn đọc Lý Biên Cương Tuyển truyện viết về Than, một tuyển tập rất đáng trân trọng.
3. Giải thưởng:
*Hai giải Báo Văn nghệ
*Một giải tạp chí Nhà văn.
*Bốn giải Uỷ ban toàn quốc LHVHNTVN.
*Năm giải Văn nghệ Hạ Long.
Nhưng khi nói về mình, Lý Biên Cương khiêm tốn:
-Tôi chẳng có gì đặc biệt. Lúc đầu hăng hái viết đủ thể loại, đăng hầu hết các báo chí, sau chỉ chuyên viết truyện, nhất là truyện ngắn. Tôi yêu truyện ngắn, một thể loại thực sự thử thách những can đảm của ngòi bút. Hình như ở đây tôi mới gặp chính tôi. Truyện ngắn bừng cháy sức mạnh con người trong chốc lát, trước đó hầu như không nghĩ ra, hoặc sau đó nếu không cướp thời gian để thể hiện thì nó sẽ chuột đi rất nhanh, hối tiếc không nổi.
Theo tôi, Lý Biên Cương còn là cây viết lý luận, phê bình xuất sắc. Nhà văn viết về cố nhà văn Võ Huy Tâm với cái nhìn sắc sảo mà chưa ai viết về tác giả “Vùng mỏ”được như thế: “Cái hay của văn chương Võ Huy Tâm trước hết là dám đi trước thời cuộc nhiều điều. Mỗi tác phẩm lớn của ông đều nói trước một vấn đề gì đó còn lớn hơn chính bản thân tác phẩm ấy.Tiểu thuyết đầu tay “Vùng mỏ”, giải nhất Giải thưởng Văn nghệ 1951-1952, ngỡ như chỉ là tiểu thuyết tả cảnh phu mỏ đấu tranh chống bọn cai kí thời Pháp tạm chiếm khu mỏ, nhưng sức vóc tác phẩm lại vượt lên cả chính câu chuyện. Lần đầu tiên người công nhân cách mạng trở thành nhân vật trung tâm của văn học, mở đầu và mở đường cho dòng văn học công nhân xuất hiện ở nước ta...Cái hay của văn chương Võ Huy Tâm còn ở chỗ, qua ông, nét Việt Nam được thể hiện khá đậm miêu tả những con người thợ. Đọc ông,không thể lẫn người thợ Việt Nam với bất cứ người thợ nước ngoài nào. ông không lên gân, không làm duyên, viết như nói,viết tự nhiên như chính đời sống(và đó cũng vừa là mặt mạnh lẫn mặt yếu của văn ông). Âm hưởng Việt Nam xuyên suốt các trang viết về thợ mỏ, nhất là thợ mỏ cũ. Đọc một đoạn sau đây trong “Vùng mỏ,” chúng ta dễ nhớ nhân vật Lê đến mức nào, và chỉ người thợ Việt Nam mới có:“ Gió may thổi mạnh đưa cát bụi từ những tầng trên xuống. Chị Lê địu con trên vai làm được một chuyến.Mỗi khi cuốc, thằng bé lại bị xốc lên. Nó ặt cổ ngủ trên lưng mẹ...Chị Lê địu con đến nồi nước lấy bát uống nước rồi trật yếm ra, rửa than bụi ở vú, ngồi cho con bú...” Cũng qua“Vùng mỏ,”những trang viết về lao động, về phong tục đám ma, đám cưới, về các cảnh sinh hoạt khác đều lấp lánh cái chất Việt Nam rất riêng kia...
Lý Biên Cương trong bài “Nghiệp văn sang và trọng”, anh viết một đoạn đọc rất thú vị: “Nhà văn Tô Ngọc Hiến đã đêm ngày miệt mài cày đổ mồ hôi trên trang chữ và đã tìm ra một loại người“ như con sâu róm, chỉ muốn rụng lông vào người khác”trong một truyện ngắn xuất sắc. Hoạ sỹ Lê Vân Hải đã khổ công vẽ hàng trăm cánh buồm khác nhau từ ngày còn ở vùng quê biển đảo Hà Nam để có những cánh buồm riêng của tranh ông. Nhà thơ Trần Nhuận Minh không phải tự dưng mà có được câu thơ khi đến thăm nước ngoài, ngẫm trước lịch sử thăng trầm của vùng đất ấy: “Có lắm anh hùng, đất nước bình yên là một điều vĩ đại. Không cần có lắm anh hùng, đất nước vẫn bình yên còn vĩ đại hơn nhiều.”
Tôi đến thăm Lý Biên Cương trong lúc anh dặt dẹo khổ sở mới nhấc được đầu lên đã với lấy tập thơ “Riêng thơ” tặng tôi. Hai thằng bùi ngùi nhìn nhau, Lý Biên Cương thốt lên :
Văn chương trôi dạt ít nhiều
Nhấp nhô kẻ ghét xem chiều cũng đông
Nước đời nguồn bể mấy sông
Cuối đời neo bến còn không nghĩa thuyền?
Bốn câu thơ anh vừa đọc tôi nghe sao mà đắng ngắt đến thế? Đã từng ai, ai đã trải cái đận ấy nhỉ? Đâu chỉ Lý Biên Cương.Trước khi tôi viết về Lý Biên Cương, Trần Nhuận Minh đã thủ thỉ nói với tôi:
-Em vừa nhờ cái xe chở thóc ở Hải Dương về bác ạ!
Tôi khoái cái đận Trần Nhuận Minh đi nhờ xe thóc về Hạ Long.
Tôi viết xong bài viết này đưa cho hoạ sỹ Lê Vân Hải đọc, anh bảo nên rút tít khác. Tôi nói ngay :
Thế thì lấy cái tít: “Lý Biên Cương như tôi biết.”
Lê Vân Hải bảo:
-Được lắm . Được lắm.
Lý Biên Cương yêu, yêu đến đắng, đắng ngắt mà vẫn cứ tha thiết yêu.Phải rồi, không yêu làm sao viết được những áng thơ hay đến nao lòng như nhà thơ Triệu Nguyễn đã thốt lên:
-Cái tình yêu mà Lý Biên Cương có thì cánh đàn ông đam mê có mấy?
Thế m à rồi cái tình yêu ấy bỗng bay đi như gió để cho Lý Biên Cương một “Đêm lạnh:”
Đêm lạnh em nằm ở mãi đâu
anh quờ mong nắm ngón tay nhau
con người khốn khhổ nghèo yêu quá
một thoáng hơi tay nghĩ đã nhiều
Tôi thương mến Lý Biên Cương những ngày đi Hà Nội chữa bệnh, anh đã viết rất nhanh truyện ngắn “Giữa Hai Bờ Xôi Mật” Truyện này như để anh nói điều tâm sự với người nỗi khát khao cầm bút chiến đấu tiếp, trong sự cố gắng phi thường của một người bệnh trọng.“Giữa Hai Bờ Xôi Mật” anh đã cho đăng Báo Văn nghệ và tham gia tuyển trong tập 60 năm truyện ngắn chọn lọc của Nhà Xuất bản Lao động tháng 11-2005. Trong ttruyện ngắn này,Lý Biên Cương đang gửi gắm tâm tư mình với ai, với đời, rằng anh vẫn đang xung trận đấy thôi. Tôi xin trích một đoạn văn Lý Biên Cương trong truyện “Giữa Hai Bờ Xôi Mật”: “Bố viết thế này,mấy ông giám đốc đọc được chỉ thiếu nước độn thổ. Hình như, con nói hình như thôi, các cây bút bây giờ thành kiến nặng với mấy nhà lãnh đạo doanh nghiệp. Trang viết rứa, điện ảnh rứa, sân khấu cũng rứa. Thấy mặt họ thì y như tiêu tiền chùa như xé vải, là thêm cô thư ký trẻ khuynh đảo, là mắt la mày lém, Chẳng rõ họ làm ăn những gì ngoài chuyện chơi bời, tiệc tùng xả láng, bồ bịch lăng nhăng, bỏ bễ gia đình vợ con.” Ông bố đó là ai? Hình như tôi nói hình như thôi, ông bố đó chính là...Ông bố ấy bây giờ đôi chân giặt giẹo đi lại vô cùmg khó khăn, ốc không mang nổi mình ốc lại phải nai lưng hầu hạ bà vợ tâm thần, nỗi đau đời ông chỉ biết gửi vào trang viết…Tôi cầu chúc Lý Biên Cương “chân cứng đá mềm.”
Ngày 19-11-2005.
THÔNG TIN THÊM
Lý Biên Cương
Sinh:24-1-1941
Sinh quán: Hải Dương
Trú quán:Thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh
Tác phẩm :
*Người tôi yêu mến(tập truyện ngắn)
*Bây giờ ta lại nói về nhau (tập truyện ngắn)
*Tháng Giêng (tập truyện ngắn)
*Quả trong lòng tay (tập truyện ngắn)
*Giai điệu thành thị (tập truyện ngắn)
*Câu chuyện ngắn về con đường dài (tập truyện ngắn)
*Bây giờ trăng khuyết (tập truyện ngắn)
*Thu cảm (tập truyện ngắn)
*Que diêm liều mình thắp sáng (tập truyện ngắn)
*Dã quỳ (tập truyện ngắn)
*Nẻo trời vô tích tôi qua (tập truyện ngắn)
*Quả chát giữa hai bờ xôi mật (tập truyện ngắn)
Các tuyển tập:
*Lý Biên Cương truyện ngắn
*Lý Biên Cương truyện ngắn chọn lọc
*Tập truyện vừa chọn lọc
*Ngọn đèn Đông bắc biển-Tủ sách Vàng Nhà Xuất bản Kim Đồng
*Lý Biên Cương tuyển tập tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn
*Tiểu thuyết Lý Biên Cương
Giải thưởng
*Hai giải báo Văn nghệ
*Một giải Tạp chí Nhà văn
*Bốn giải UBTQLHVHNTVN
*Năm giải Văn nghệ Hạ Long
