Đỗ Chu

Anh Hoàng, một nhân cách

Mùa hạ 1963 học xong phổ thông tôi nhập ngũ, vào một trung đoàn phòng không đóng ở Trại Cờ Bắc Giang, lúc ngồi trong sở chỉ huy làm tiêu đồ viên lúc ra mâm pháo làm pháo thủ số 7, quanh quẩn vòng ngoài hết bê đạn lại cầm nắm giẻ lau chùi chỗ này chỗ khác. Có dạo xuống bếp giúp tổ anh nuôi, khênh cám bã ra chuồng lợn, xách vôi bột ra nhà vệ sinh, gần trưa bê cơm canh bày lên dãy bàn ăn đợi anh em ngoài thao trường về. Tóm lại, tôi tự hiểu mình chỉ là một anh chàng phất phơ giữa một đội ngũ đang được chuẩn bị chặt chẽ ai vào việc nấy sửa soạn bước đến một tình hình hết sức hệ trọng, đấy là cuộc chiến bảo vệ Tổ quốc.

Sống thế hơn một năm, sau Tết ta 1965 đơn vị kéo vào Thanh bảo vệ cầu Hàm Rồng còn tôi ở lại có lệnh gọi về cục chính trị quân chủng, làm một chiến sĩ của phòng tuyên huấn, thả cỏ đi khắp các đơn vị gần xa với nhiệm vụ chính là tìm tài liệu viết các gương chiến đấu phục vụ công tác động viên chiến đấu, còn như chuyện văn chương vẫn chỉ là tay trái, thích thì cứ làm, tuỳ đấy, có thân thì lo, thành bại là ở tự bản thân. Trong bộ đội lúc cao điểm quân số lên tới mười mấy vạn cán bộ chiến sĩ, đêm ngày rầm rập, lúc nào cũng khẩn trương, rất nhiều hy sinh tổn thất, rất nhiều gian nan thử thách, những người anh hùng ăn ngủ chuyện trò quanh mình, cứ nhìn vào đấy mà ngẫm, nhìn vào đấy mà học hỏi, để theo cho kịp và tính chuyện cầm bút.

Trong mười năm ấy có một địa chỉ đã thành gần gụi đối với tôi, đấy là Toà soạn Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Nhớ lại những năm tháng đầu đời bước vào sự nghiệp, có hai nơi mình phải chịu ơn dìu dắt, một là quân chủng phòng không - không quân, hai là Tạp chí Văn nghệ quân đội. Mỗi lần mò lên đó tôi thường cởi trần gác đùi  tán gẫu với anh Châu anh Khải, cửa hé mở là thấy có anh Hoàng. Lập tức chúng tôi im bặt ngồi nhỏm dậy. Anh Khải nhe hàm răng vẩu cười thân thiện, rất lễ phép, anh ạ. Anh Hoàng gật đầu tủm tỉm, nhìn chúng tôi như nhìn vào mấy đứa em, xong nhẹ nhàng khép cửa rồi bỏ đi.  Anh có dáng một ông giáo, dong dỏng cao, nói năng nhỏ nhẹ, bao giờ cũng là vừa đủ, ân cần dịu dàng mà nghiêm.

Anh Khải tặc lưỡi đầy vị nể, nhà này có một bồ tát là ông ấy đấy nhá. Tên khai sinh là Trần Hồng nhưng lúc lên Việt Bắc làm báo đổi ra thành Từ Bích Hoàng, là vì có anh bạn thân bàn từ nay mình là Từ Giấy thì cậu phải là Từ Bích Hoàng, thoạt nghe chẳng còn biết là trai hay là gái. Xuất thân trong một gia đình dòng dõi nề nếp, ông cụ thân sinh từng là hiệu trưởng trường Hàng Cót, cả mấy anh em đều học hành giỏi giang, nổi tiếng khắp Hà Thành một thuở. Từng đã là một sinh viên Trường Thuốc, nếu không lên chiến khu thì chỉ một vài năm sau đó sẽ là quan đốc tờ, vợ đẹp con khôn, xe con đít vịt phóng êm như ru quanh phố.

Nhưng bỏ lại tất, chín năm áo trấn thủ, mùa đông rét quá thì trùm thêm tấm chăn chiên, ngồi bên đống lửa trên nhà sàn nhai ngô nhai sắn đọc thơ cùng Trần Đăng, Thâm Tâm, Thôi Hữu. "Đưa người ta không đưa qua sông, cớ sao có tiếng sóng trong lòng, Ráng chiều không thắm không vàng vọt, sao thấy trời xanh trong mắt trong". Người ấy đã từng có lúc hào hoa phong nhã, sống mãnh liệt khí phách vậy mà rồi càng về sau không rõ bởi tự đâu bỗng cứ thấy mỗi năm lại thêm rụt rè giữ gìn một chút, đổi tính đổi nết dần, những trang viết vốn đã có lúc đọc thấy rất bay lượn tài hoa, bỗng ngừng hẳn, thôi không bàn đến chuyện cầm bút nữa. Ra vào như một cái bóng, nâng đỡ mọi người quanh mình, chăm chút tất cả, còn mình thì chuyển sang ăn chay, trường chay, thế là tu giữa chợ còn gì nữa! Ông ấy quả là một bí mật giữa đời thường, một bí mật hiển nhiên trước mắt mọi người. Chịu không cắt nghĩa nổi. Sống thế là thánh chứ đâu phải người đời.

Sau Điện Biên trở về, thấy đã đến lúc cần lấy vợ, tưởng phải lấy ai lấy ai, nhưng vẫn chỉ tìm đến người mình đã từng mang lòng yêu từ buổi thiếu thời mà cưới. Một người đàn bà đẹp, nhân hậu, thương chồng thương con, thế thôi - và hình như thế đã là đủ lắm rồi.

Một gian nhà lính trong khu tập thể phố Ông ích Khiêm, mái lợp ngói độn lỗ chỗ những miếng giấy dầu, trần cót chuột chạy rào rào, nền nhà bậc cao bậc thấp, cửa giả tuềnh toàng xong thôi, thế mà vẫn cứ thong thả ra vào, ngần ấy năm giữa một xung quanh đua nhau đục phá quay hướng lên tầng, í ới như một góc công trường thu nhỏ. Sau ngày miền Nam giải phóng, người người nhốn nháo gọi nhau vào cho biết Sài Gòn lấy một lần, chỉ có ông ấy là vẫn cứ dửng dưng, chả thấy cần phải đi đâu, chả thèm khát nỗi gì, vẫn uống nước vối bằng cái ca sắt tráng men mang về sau ngày có Hiệp định Giơneve. Và năm này qua năm khác thui thủi quanh quẩn trong căn nhà ấy, trong khu phố ấy, chả muốn đi đến đâu, chả tập tành ngồi thiền hay giơ chân giơ tay thể thao thể dục gì, vậy mà lại sống rất dẻo dai, rất sạch sẽ minh mẫn và rất lịch lãm. Anh Khải kêu lên, thế là khiêm cung hay kiêu sa, dễ có mấy ai đã sống được như con người ấy trong cái thành phố đầy những nhốn nháo này.

*

Một ngày đã lâu lắm, dễ từ hơn ba chục năm trước, có hai người đàn ông tìm vào ngõ nhà tôi ở bên Bắc Ninh. Tôi ngó ra thì biết đấy là ông Vũ Cao và ông Từ Bích Hoàng. Các anh về chơi.  Ông Vũ Cao cười vang, chúng tớ rủ nhau về xem cậu sống thế nào. Còn thế nào nữa, được sống đã là may mắn rồi, một mẹ già, một cô vợ thật thà, một lũ con lếch thếch, có vậy thôi. Ông Hoàng vẫn chỉ cười, đứng dưới lùm sấu ngắt một chiếc lá non đưa lên miệng nhấp nhấp. Ngồi một lúc trong gian nhà còn sực mùi vôi mới, mời hai ông ở lại ăn cơm họ bảo không cần, tạt vào là để rủ cậu cùng chúng tớ lên dốc Đặng thăm Nguyễn Đình Tiên, hẹn với vợ chồng nhà ấy chuẩn bị cơm trưa rồi.

*

Lại một lần khác, sau ngày mẹ tôi qua đời, lúc đó tôi đã chuyển cả nhà về sống ở khu Nam Đồng. Anh Hoàng cùng chị và cô con gái tìm xuống thăm chúng tôi. Một đêm sương giá mịt mù như khói quyện, một bên là chị Hoàng, một bên là cô con gái, anh Hoàng đi giữa, anh được dìu từng bước chậm chạp trên những bậc cầu thang tối mò mò. Anh Hoàng bước vào căn hộ tầng tư chật chội, nói xin đựoc thắp nén hương viếng bà để chia buồn với cô chú và các cháu. Tôi rơm rớm nước mắt cảm ơn. Hôm sau có anh Hải Hồ ở dãy nhà bên cạnh sang chơi, tôi khoe ngay hôm qua vợ chồng anh Hoàng vừa xuống thắp hương bà cụ. Anh Hải Hồ nghiêm nghị  nói, đặc biệt lắm đấy nhé. Người ấy kỹ lưỡng vô cùng. Tôi gật đầu vâng, thì cũng hiểu là thế. ít lâu sau đến lượt anh Hải Hồ mất. Anh tìm cho mình một ngày đi có mưa lũ tầm tã, khu tập thể của chúng tôi nước dâng lên ngập đường ngập chợ, mấy anh em trên cơ quan xuống làm tang lễ phải cởi quần dài đội vòng hoa lên đầu tìm đường vào nhà. Tôi kể lại chuyện này cho anh Hoàng nghe, anh chỉ lắc đầu thở dài mà không bàn thêm gì.

Cách đây chưa lâu, cuối thu, tôi mang lên nhà anh chị hai lọ trám ngâm, một lọ cho anh còn một lọ dặn chị nhớ chuyển giùm tới anh Việt Phương giúp tôi. Hôm ấy anh nằm dài trong buồng nắn tay chân anh đã thấy yếu nhiều, tiếng nói nghe líu ríu bập bùng không rõ. Chị Hoàng ngồi bên cạnh thường phải dịch lại tôi mới hiểu ý anh. Dạo này chú đi đâu xa mà lâu không đến. Thấy chú vẫn xuất hiện đều trên các báo, có bài nào của chú là bà ấy lại đọc cho tôi cùng nghe. Chú giỏi lắm.

Thưa anh, giỏi gì thứ em chứ. Như anh mới là giỏi, giỏi hơn ai hết ấy là người biết im lặng chả thèm nói nữa.

Từ Bích Hoàng là một nhân cách.

Hà Nội tháng Giêng 2010

Đ.C

Nguồn: Văn nghệ